Vidljivost uprkos represiji: LGBTQ+ filmovi i serije u zemljama šireg regiona

Piše: Jovana Ivetić

U društvima gdje su zakonske norme, politički diskurs i društveni stavovi obilježeni stigmom i diskriminacijom, prikaz kvir života i identiteta doživljavaju se kao provokacija i rizik. Samim tim, vizualna ostvarenja koja hrabro prikazuju LGBTQ+ teme, bez redukcija na komične stereotipe, ne samo da proširuju spektar narativa, nego i otvaraju prostor za javnu debatu o pravima i dostojanstvu. U ovom kontekstu, filmovi i serije sa LGBTQ+ likovima pioniri su u postavljanju pitanja o identitetu, društvenim normama i pravdi.

Poljska i nesalomiva umjetnost

LGBTQ+ osobe u Poljskoj se suočavaju s jakim protivljenjem vlade, crkve i društva, te je čak dio zemlje formalno proglasio tzv. “LGBT slobodne zone”. U takvoj društvenoj segregaciji, svako umjetničko ostvarenje koje se bavi kvir temama označava izuzetnu hrabrost.

Drama “Hiacynt” (prev. aut. Zumbul) iz 2021. godine, u režiji Piotra Domalewskog, zasnovana je na tajnoj masovnoj operaciji poljske komunističke policije, sprovedene u periodu 1985-1987. Svrha akcije je bila stvaranje nacionalne baze podataka svih poljskih homoseksualaca i osoba koje su bile u kontaktu s njima. Film, dakle, ima historijski politički kontekst represije nad homoseksualnim osobama u komunističkoj eri, ali u određenoj mjeri ista stigma protiv LGBTQ+ osoba i danas traje.

U istoj godini, izašao je i biografski film “Wszystkie nasze strachy” (prev. aut. Svi naši strahovi), u režiji Łukasza Gutt i Łukasza Ronduda. Priča govori o gej aktivisti i vizualnom umjetniku, Danielu Rycharskom. Potaknut neočekivanom tragedijom, Daniel, koji je ujedno i duboko religiozan čovjek, trudi se da lokalna zajednica zajedno tuguje. Ovo ostvarenje, sa šest osvojenih nagrada, čak je hrabrije od prethodno spomenutog jer predstavlja savremena dešavanja, snažno izražujući patnju koja pogađa LGBTQ+ zajednicu u današnjoj Poljskoj, kao i borbu koja se odvija.

Poljski umjetnici i umjetnice mogu se pohvaliti i LGBTQ+ filmskim festivalom, koji je jedan je od najvažnijih događaja na kulturnoj mapi Centralne i Istočne Evrope. Odoljevajući cenzuri i represiji već sedamnaest godina, festival predstavlja širok spektar kvir filma, a sve s ciljem izgradnje svijeta slobode i jednakosti. Prikazuje se hibridno, i u kulturnim centrima, i s mogućnošću gledanja online, kako bi svima bio dostupan.

Turska - manevrima protiv granica

U Turskoj je javna atmosfera za kvir zajednicu negativna jer ne postoje zakoni koji štite LGBTQ+ osobe od diskriminacije. Sva pitanja prava LGBTQ+ osoba označena su kao kontroverzna i tabu tema. I sama umjetnost je cenzurirana jer prema krivičnom zakonu zabranjuju se “opscene” knjige, filmovi, muzika, itd. Ovo ne znači potpunu cenzuru LGBTQ+ sadržaja jer se npr. serija “Will & Grace” prikazivala na nacionalnoj televiziji, ali je i dalje prisutna, pogotovo u odnosu na domaću produkciju. Jedan od primjera je web serija “Aşk 101” (prev. aut. Ljubav 101) iz  2020. godine, na kojoj su radili Ahmet Katıksız, Deniz Yorulmazer, Umut Aral i Gönenç Uyanık. Riječ je o romantičnoj komediji o grupi tinejdžera. Nakon što se saznalo da sadrži gej lika, vlast i društvo su vršili pritisak da se izmijeni scenarij, što je rezultiralo modifikovanjem za emitovanje u Turskoj. Uprkos cenzuri, serija je hvaljena zbog načina na koji obrađuje teme prijateljstva, ljubavi i samospoznaje, a među LGBTQ+ zajednicom i saveznicima i zbog pokušaja uključivanja kvir reprezentacije.

Tri godine kasnije rediteljski dvojac Ahmet Katıksız i Gökçen Usta uspjeli su da ubace kvir reprezentaciju i to u televizijski sadržaj, u sapunicu, “Aile” (prev. aut. Porodica). Serija je, između ostalog, vrlo suptilno tematizovala kvir identitet i lezbejsku ljubav. Naime, jedna od likova, Leyla, govori o svojoj staroj ljubavi, gdje se ne govori ni partner ni partnerica, već “osoba koju je voljela”, a koja se pritom zvala Deniz, što je u Turskoj ime koje se koristi za oba spola. Leyla razvija i novi odnos, i mada ih nikad ne vidimo kako izražavaju nježnost (osim što uvijek sjede pripijeno jedna uz drugu) primjetno je ljubavni. Tematizira se i prihvatanje, odnosno odbacivanje od strane porodice, pa tako imamo potresne scene kao onu u kojoj Leyla pita majku da li misli “da je ona nenormalna”; i u posljednjoj epizodi početak prihvatanja kada je majka pita “kako su ona i njena prijateljica”. Osim navedenog, serija nerijetko ima i vizualnu simboliku, poput čaša obojenih duginim bojama. Iako su kritičari i neki mediji nazivali ovo ostvarenje LGBTQ+ propagandom, s obzirom da su je tvorci sami cenzurisali u onoj mjeri u kojoj im je odgovaralo, izbjegli su zvaničnu cenzuru i odnijeli pobjedu - na nacionalnoj frekvenciji emitovala se serija s lezbejskom ljubavi.

Što se tiče filmske industrije, višestruko nagrađivani dramski film “Zenne dancer” (prev. aut. Zen plesač) iz 2011. godine, režisera Canera Apler i Mehmeta Binay, najznačajnije je tursko dijelo sa LGBTQ+ tematikom. Pratimo neobični trio: Daniela, njemačkog fotoreportera u Istanbulu bez mnogo znanja o turskoj tradiciji, Cana, ekstravagantnog i ponosnog trbušnog plesača s puno ljubavi i podrške porodice, i Ahmeta rođenog u istočnjačkoj i konzervativnoj porodici čija težnja za poštenjem i slobodom rezultira tragičnim krajem. Čitav film, zapravo, inspirisan je slučajem mladog Ahmeta Yıldıza, koga je porodica ubila “iz časti” nakon što su saznali da je homoseksualac.

Mađarska borba protiv cenzure

U zemlji u kojoj su pravni uslovi za LGBTQ+ prava među najrestriktivnijima u EU, i u kojoj su vlasti uvele amandmane koji zabranjuju promovisanje homoseksualnosti osobama mlađim od 18 godina, svaka distribucija dijela sa LGBTQ+ sadržajem predstavlja izazov. Zato su mađarski kvir filmovi poput kulturne opozicije dominantnim političkim narativima.

Dokumentarni film “Colors of Toby” (prev. aut. Tobijeve boje) iz 2021. godine, reditelja Alexa Bakony, prati sedamnaestogodišnjeg transrodnog tinejdžera, koji se bori za prihvatanje u sjeveroistočnoj Mađarskoj.

Dvije godine kasnije, istakao se još jedan dokumentarni film, “Narrow path to happiness” (prev. aut. Uski put do sreće), rediteljice Kate Oláh, koji u fokus stavlja mladi romski par sa snom da snimi film zasnovan na njihovim životima, u vrijeme kada Mađarska postaje sve autoritativnija i neprijateljski nastrojena prema LGBTQ+ zajednici.

Srbija i brisanje kompromisa

Iako je u Srbiji diskriminacija LGBTQ+ osoba zakonski zabranjena u oblastima kao što su mediji, zakon se ne sprovodi u praksi; pa nije iznenađujuće kada se zna da je LGBTQ+ tematika već dugo prisutna u kinematografiji i na malim ekranima, ali uglavnom karikaturno, služeći da izazove smijeh, odnosno podsmijeh. Pozitivni primjeri vjerodostojnog i dostojanstvenog prikaza kvir identiteta i ljubavi su film “Diši duboko”, te serije “Jutro će promeniti sve” i “Jedini izlaz”.

“Diši duboko” reditelja Dragana Marinkovića, izašao je davne 2004. godine, a prati djevojke Sašu i Lanu, koje se upoznaju i zaljubljuju usred historijskog haosa i vlastitih porodičnih lomova. Četrnaest godina kasnije “Jutro će promeniti sve” potpisali su Goran Stanković, Vladimir Tagić i Milica Tomović, a govorili su o mladim ljudima koji su prešli tridesetu godinu, a i dalje tragaju za “svojim mjestom pod suncem”. Bila je to prva televizijska serija koja je u Srbiji prikazala ljubav dvije djevojke. Serija “Jedini izlaz” reditelja Darka Nikolića, iz 2021. godine, također je portretirala lezbejsku ljubav. Ono što je zajedničko ovim trima ostvarenjima jeste, dakle, to što svi prikazuju ljubav dvije žene. Teško je naći iste primjere, sa apsolutnim odsustvom karikiranja i/ili komedije, a da portretišu ljubav dvojice muškarca, vjerovatno zbog balkanskog poimanja muškosti.

Bosna i Hercegovina i probijanje duge

Posljednih godina, u Bosni i Hercegovini postoje napori da se vidljivost kvir osoba poveća kroz aktivizam i medije, ali je taj domen i dalje u okviru festivala i nezavisnih projekata, što bi značilo da u bosanskohercegovačkoj kinematografiji i televizijskom sadržaju i dalje vlada odsustvo LGBTQ+ tematiziranja. Pozitivni primjeri odnose se na dokumentarni sadržaj.

Dokumentarac “Povorka” iz 2020. godine, reditelja Alena Drljevića, prati Mirzu, jednog od učesnika Povorke ponosa. Mirza govori o svojim očekivanja, ali i strahovima povodom prve bosanskohercegovačke povorke ponosa; a zatim pratimo i samu šetnju, koja je ujedno i protest za jednakost.

Film možete pogledati na: https://www.youtube.com/watch?v=j-dg-jzCll8

Pet godina kasnije, u sklopu Kvirhane u Tuzli premijerno je prikazan dokumentarni film produkcije Kataliza, u režiji Admira Adilovića, “Za tvoje/svoje dobro”. Film se bavi “konverzivnom praksom”, odnosno štetnim i neetičnim pokušajem promjene nečije seksualne orijentacije.

Možete ga pogledati na: https://www.youtube.com/watch?v=5qO7TrVxBbU

Bosna i Hercegovina bijeleži i pokušaje razvoja kvir filmskog i festivalskog prostora, kao što je npr. bilo s Merlinka film festivalom, ali ovakvi napori nerijetko doživljavaju pritiske, što dalje potvrđuje ograničenost društvenog prostora. Ključni izazov ostaje sistemsko odsustvo LGBTQ+ tema iz institucionalne kulture, naročito iz javnih medija i dominantne filmske i televizijske produkcije. Do promene toga, festivali i nezavisne platforme ostaju ključni prostor otpora i vidljivosti, te autori i autorice mogu nastaviti borbu kroz umrežavanje, regionalne koprodukcije i strateško pozicioniranje svojih radova na domaćim, ali i međunarodnim festivalima koji već imaju razvijenu senzibilnost za kvir teme. Paralelno s tim, važno je dosljedno insistirati na arhiviranju i kontinuitetu, gdje se kvir ostvarenja ne pojavljuju kao izolirani izuzeci, već kao trajan segment festivalskog programa. Iako takvi prostori ne mogu zamijeniti sistemsku podršku, oni mogu dugoročno graditi publiku i legitimitet koji s vremenom otvara prostor i za šire institucionalne pomake.

I u Poljskoj, Turskoj, Mađarskoj, Srbiji i Bosni i Hercegovini, kvir film ostaje oblik hrabre komunikacije, koja ne samo da reflektira postojanje LGBTQ+ osoba, nego i aktivno izaziva publiku da preispita ustaljene društveno nametnute stavove i stigme.

Članak je objavljen uz podršku Ministarstva vanjskih poslova i trgovine Irske. Sadržaj članka isključiva je odgovornost Autora_ke i nužno ne odražava stavove Tuzlanskog otvorenog centra ili Ministarstva vanjskih poslova i trgovine Irske niti Vlade Irske.