Kvir književnost: Gdje su naše priče?

piše Jovana Ivetić

Tamo gdje su kvir iskustva i dalje gurana na marginu javnog prostora, književnost može postati mjesto prepoznavanja, otpora i arhiviranja emocija. Upravo zato, kvir književnost ne odnosi se samo na reprezentaciju, već i na pripadanje i pravo na vlastitu priču. U tom smislu, kvir književnost nije samo književna kategorija, već trag iskustava.

U Bosni i Hercegovini kvir vidljivost i dalje predstavlja političku i društvenu temu, te se nameće pitanje koliko je kvir literatura dostupna na našem jeziku? Kako je danas razumijemo? Da li je oslobođena stereotipa? Koliko nam je potrebna? U cilju istraživanja sprovedena je anketa u kojoj je učestovalo četrdeset osoba, od kojih se 30% identifikuje kao lezbejka, 25% kao gej, 15% kao biseksualna osoba, 15% kao kvir, i ostalih 15% kao trans, panseksualna, nebinarna, demiseksualna i aseksualna osoba.

Distribucija odgovora, već na samom početku, pokazuje gotovo jednoglasno prepoznavanje značaja kvir književnosti. Iako je polovina ispitanika_ca njen značaj ocijenila kao srednje važan (50%), gotovo jednak procenat smatra je vrlo važnom (47,5%), dok su negativne procjene bile minimalno zastupljene. Takvi rezultati već sugerišu rastuću svijest o potrebi za književnim prostorom u kojem su kvir iskustva vidljiva, legitimna i dostupna.

To nas dovodi i do pitanja, ko ima pravo pisati kvir književnost? Odgovori naše ankete odražavaju da ispitanici_e kvir književnost ne posmatraju isključivo kroz identitet autora_ki, već prije kroz način na koji su iskustva predstavljena. Iako većina prepoznaje vrijednost autentične perspektive i iskustva iznutra, rezultati pokazuju i određenu otvorenost prema ideji da empatično i informisano pisanje ne mora nužno dolaziti od autora_ki koji pripadaju kvir zajednici. Naime, najveći broj ispitanika_ca (72,5%) odgovorio je da bi im to bilo drago ukoliko je autor_ka dio kvir zajednice, ali da nije presudno. Za 15% ispitanika_ca identitet autora_ke nije važan, dok je 12,5% navelo da im je to veoma važno.

Na pitanje koliko im je važna identifikovanje sa glavnim likom po rodu i seksualnosti, najveći broj ispitanika_ca (42,5%) odgovorio je da im je ona srednje važna, 27,5% ispitanika_ca da im je veoma važna, isti procenat da im nije važna, dok jedan odgovor opisuje takvu identifikaciju kao “lijep bonus”. Ovi podaci mogu ukazivati na složen odnos između reprezentacije i čitateljskog iskustva, gdje reprezentacija ne funkcioniše samo kao pitanje sličnosti, nego i kao mogućnost osjećaja vidljivosti i pripadanja. Odnosno, čitateljima_kama može biti važnije da se radi o književnosti koja reprezentuje zajednicu, a ne nužno njihov konkretni identitet.

Kada je riječ o žanrovima koje najčešće čitaju u okviru kvir književnosti, rezultati oslikavaju dominantnu prisutnost romanse i fantasy žanrova unutar čitalačkih navika ispitanika_ca, što može biti povezano i sa većom dostupnošću ovih formi na našem tržištu. Romansa se izdvojila sa 27,5%, fantasy sa 25%, slijede drama sa 15% i coming of age književnost sa 12,5%.

Ostali odgovori ističu upravo nedostupnost kvir literature, ali i nekih određenih žanrova poput horora, zatim da neki_e preferiraju djela koja nisu fikcija, te da postoji i probirljivost i ljubav prema klasicima.

Zanimljivo je da iako romansa predstavlja dominantan žanr, pitanje o (ne)nužnom ljubavnom elementu, nosi dvojako mišljenje. Većina ispitanika_ca (57,5%) navela je da nije bitno da kvir književnost sadrži ljubavnu priču, ali je za 32,5% taj element važan. Dodatni odgovori govore o važnosti prikazivanja unutrašnjeg svijeta likova, njihovih emocija i načina na koji doživljavaju svijet kao kvir osobe; kao i da ljubavna priča može biti prisutna, ali da nije nužna ukoliko nije prirodno i smisleno uklopljena u samu priču.

Isto tako, iako priče o autovanju za značajan broj ispitanika_ca predstavljaju važan i zanimljiv dio kvir književnosti, anketa pokazuje i određeni otklon od narativa koji se često smatraju centralnim za kvir reprezentaciju. Dok je 40% ispitanika_ca odgovorilo da voli čitati takve narative, 32,5% navelo da ih ne preferira. Istovremeno, 27,5% ispitanika_ca istaklo je da nisu čitali književnost koja se bavi ovom temom. To opet može značiti da ima potrebe za raznovrsnijim pričama koje nadilaze iskustvo autovanja kao dominantnog okvira kvir identiteta, ali i da dio ispitanika_ca i dalje nema dovoljno pristupa različitim oblicima kvir literature.

Drugi rezultati sugerišu da ispitanici_e uglavnom ne traže isključivo optimistične ili tragične narative, već priče koje djeluju emocionalno autentično i smisleno. Realističan završetak se izdvaja kao dominantna preferencija (47,5%), što se može tumačiti kao potreba za prikazima kvir iskustava koji izbjegavaju i idealizaciju i stereotipnu tragediju. Istovremeno, dio ispitanika_ca (17,5%) naglašava važnost sretnih završetaka kao prostora nade i afirmacije, a dio (12,5%) da ih oni jednostavno vesele. Manji broj odgovora izdvajao je sklonost ka težim i tragičnijim krajevima, uz poneko obrazloženje da oni mogu vjernije prikazati društveni položaj LGBTI osoba; kao i da vrsta završetka nije presudna ukoliko je priča kvalitetno napisana i emocionalno uvjerljiva.

Šta nam nedostaje?

Govoreći o kvir književnosti uopšteno, ispitanice koje se identifikuju kao lezbejke iskazuju potrebu za jasnim monolozima i introspekcijom, većim kulturološkim i drugim diverzitetom, likovima koji ne podležu stereotipima, čija se ličnost ne svodi isključivo na seksualni identitet, ali i većim fokusom na lezbejske odnose. Zatim postoji potreba za odraslim likovima (u odnosu na YA), ali i starijim kvir likovima, koji su trodimenzionalni, i koji žive svoj život onako kako žele. Jedna od ispitanica navela je da je i sama kvir autorka, koja radi na filmu sa svojom školom glume, a koji se bavi upravo kvir tematikom.

Slično tome, ispitanici gej identiteta ističu potrebu za nestereotičnim likovima, onih koji su povezani s prirodom, manje promiskuitetnim, sretnim, Balkancima, kao i potrebi za raznolikost likova radi senzibiliranja i povećanja vidljivosti LGBTI zajednice.

Ispitanici_e biseksualnog identiteta također ističu da nedostaje slojevit prikaz kvir likova, zatim likovi i priče koji pokazuju da kvir osobe mogu imati lahak život, normalitet likova, i komičnost.

Ispitanici_e trans identiteta bi voljeli_e da čitaju o likovima koji su trans osobe i za čije građenje to nije jedini faktor (već su kompleksna ljudska bića), ali i o anti-herojima.

Ispitanici_e koji_e se najbliže identifikuju kao kvir žele straight-passing biseksualne parove i istraživanje kako ostaju u kontaktu sa svojim kvir identitetom, zatim generalno biseksualne likove, aseksualne/aromantične likove, lezbejske i trans.

Ispitanica aseksualnog identiteta naglašava da kvir književnost treba sadržati više reprezentacije koja se ne svodi samo na mlm odnose, a ispitanica demiseksualnog identiteta da bi voljela čitati o ace, biseksualnim i trans likovima. Ispitanica panseksualnog identiteta govori o tome da literatura treba sadržati likove koji su svjesni i ponosni što su kvir, te da to nije nešto što se mora izreći ili objasniti čitateljima_kama. Također, iznosi nezadovoljstvo time što autori_ke nerijetko “otkrivaju” da je karakter kvir naknadno, nakon što je djelo izašlo iz štampe.

Dakle, iako se odgovori negdje razlikuju u zavisnosti od ličnih preferencija ispitanika_ca, zajednička nit jeste potreba za kompleksnim, uvjerljivim i raznolikim kvir likovima.

Sa druge strane, kada je riječ o Bh. književnosti konkretno, odgovori ankete sugerišu da se kao jedan od ključnih problema domaće kvir književnosti ne pojavljuje samo njen nedostatak, nego i njena slaba vidljivost u javnom i kulturnom prostoru. Veliki broj učesnika_ca naveo je da nije upoznat sa domaćom kvir književnošću, da nije imao priliku čitati takva djela ili da čak nisu ni znali da ona postoji. Takvi odgovori mogu ukazivati na ograničenu dostupnost, promociju i prisutnost kvir književnosti unutar domaće književne scene. Istovremeno, ispitanici_e izražavaju potrebu za raznovrsnijim i kompleksnijim prikazima kvir iskustava: pričama koje su smještene u lokalni historijski i kulturološki kontekst, ali ne počivaju na traumi, seksualizaciji, fetišizmu ili ratnoj stvarnosti. Posebno je prisutna želja za književnošću koja kvir identitete prikazuje sa više senzibilnosti, svakodnevnosti i emocionalne autentičnosti.

Iako uistinu i dalje vrlo uska, u Bosni i Hercegovini postoji kvir književna scena, koju čine imena poput Lejle Kalamujić, Tanje Stupar Trifunović, Mihaele Šumić, Selme Asotić, Lamije Begagić, Nikoline Todorović, a možemo ubrojiti i američko-bosanskog autora Aleksandra Hemona. Također je važno dati mjesta za promociju novim autorkama, poput kasnije spomenute, Neire Fazlović.

Sa naših polica

Knjige koje su ispitanici_e preporučivali kao svoje omiljene knjige kvir književnosti su:

●      The House in the Cerulean Sea, T.J. Klune

●      Don't Let The Forest In, C.G. Drew

●      Swallows of Mostar, Neira Fazlović

●      Grandmaster of Demonic Cultivation, Mo Xiang Tong Xiu

●      Red, White & Royal Blue, Casey McQuiston

●      Little Thieves, Margaret Owen

●      The Locked Tomb Series,  Tamsyn Muir

●      This is How You Lose the Time War, Amal El-Mohtar & Max Gladstone

●      Suicide Notes, Michael Thomas Ford

●      The Price of Salt, Patricia Highsmith

●      On Earth We’re Briefly Gorgeous, Ocean Vuong

●      Oranges are Not the Only Fruit, Jeanette Winterson

●      The City and the Pillar, Gore Vidal

●      Aristotle and Dante, Benjamin Alire Sáenz

●      History is All You Left Me, Adam Silvera

●      Everything Leads to Her, Nina LaCour

●      Fun Home, Alison Bechdel

●      One Last Stop, Casey McQuiston

●      Gentlest of Wild Things, Sarah Underwood

●      Fingersmith, Sarah Waters

●      Heaven Official's Blessing, Mo Xiang Tong Xiu

●      Bury Our Bones in the Midnight Soil, V.E. Schwab

Na kraju, možda upravo među ovim naslovima, policama i pričama ostaje ono najvažnije - osjećaj da kvir iskustva ne smiju više postojati samo na marginama, nego i kao dio književnosti u kojoj se možemo prepoznati, sačuvati i osjećati manje sami.